nowelka

Badania te ukazywały zróżnicowane sfery życia społecznego, ich sprzeczności i marginalizację. Jednak od początku hamowane były przez władze oświatowe i administracyjne, bowiem godziły w rację stanu i ład socjalistycznego państwa. Traktowano je jako zbędne. W opinii władz PRL nastąpiła już pełna integracja Z. Z. i P. z resztą ziem polskich i dalsze badania socjologiczne tej problematyki nie mają sensu. Pominięto zresztą cały szereg zagadnień dziedzictwa kulturowego Niemiec, życzliwego stosunku do sąsiadów z pogranicza, rzeczywistego wizerunku mniejszości narodowych itp.

Badano nierzadko te kwestie, interesy i wartości, które dążyły do utrzymania “status quo” realnego socjalizmu, natomiast “par force” (gwałtem, przemocą) odrzucano te treści i formy, które godziły w ten system (J. Lutyński 1990, s. 33). Wiele symptomów wskazuje więc, że faza ta stanowiła dramatyczną próbę często obrony i przystosowania ustępującego systemu do postępującej recesji i ubóstwa (puste półki) oraz inflacji. Trudno było jednak sądzić, że w tych konwulsjach utrzyma się stary system ubezwłasnowolnienia obywatela będącego w opozycji wobec państwa. Występujący chroniczny deficyt legitymizacji struktur władzy ówczesnego systemu jak i deficyt jego prawomocności i niezdolności do wypełniania zakładanych funkcji, zwłaszcza odnoszących się do poziomu życia, połączony z głęboką deprywacją społeczną stały się najistotniejszymi czynnikami przełomu i rekonstrukcji systemu.

Procesy rozwoju socjologii o Ziemiach Zachodnich, w tym socjologii szczecińskiej, wymagają uporządkowania i pełnej analizy. Niemalże 40-letni okres tworzenia i stawania się socjologii szczecińskiej posiadał także swoje etapy. Okres wstępny socjologii szczecińskiej, nazywany przez L. Janiszewskiego pionierskim, zaczął się od 1961 roku i trwał do około 1970 roku. Drugi okres dorastania i intensyfikacji badawczej jak i organizatorskiej można ulokować w latach 1970-1985. Rozpoczęto w tym czasie badania terenowe , przedmiotem badań uczyniono ludzi morza i przymorza. Powstają liczne opracowania i monografie, organizowane są konferencje naukowe lokalne i międzynarodowe. W Szczecinie zrodziły się nowe subdyscypilny socjologiczne: socjologia morska i miast portowych, socjologia wychowania i socjologia społeczna. Powstaje też Zakład Socjologii Instytutu Nauk Społecznych kierowany najpierw przez L. Janiszewskiego a później przez R. B. Woźniaka. Powstała Sekcja Socjologii Morskiej przy Zarządzie Głównym PTS-u i Zakład Socjologii Morskiej PAN. Nadal wydawane są Roczniki Socjologii Morskiej PAN. Trzeci okres uniwersytecki zaczyna się od 1985 roku wraz z powstaniem Instytutu Socjologii i studiów w tym zakresie. Od początku badaniami objęto nowe obszary: socjologię ludzi morza i miast portowych. Od 1986 r. zapoczątkowano na Uniwersytecie Szczecińskim nowy cykl badań podstawowych, których głównym koordynatorem najpierw był J. Wódz z Uniwersytetu Śląskiego, a później Z. Silski z Uniwersytetu Szczecińskiego pod hasłem “Przemiany w społecznościach Zachodnich i Północnych Polski”.

Badania prowadzone na Ziemiach Zachodnich od samego zarania miały więc charakter interdyscyplinarny. Właściwie już od 1945 roku Instytut Zachodni w Poznaniu zapoczątkował cykl wydawniczy pod nazwą “Ziemie Staropolskie”, w ramach którego ukazały się oddzielne tomy o Opolszczyźnie, Dolnym Śląsku, Ziemi Lubuskiej, Pomorzu Zachodnim, Warmii i Mazurach. Opracowania te stanowiły ważny czynnik kształtowania świadomości narodowej osadników (K. Kwaśniewski, 1987). Istotną rolę w badaniach socjologicznych odegrała Rada Naukowa dla Zagadnień Ziem Odzyskanych, której członkowie m. in. Rajmund Buławski, Kazimierz Dobrowolski, Paweł Rybicki, Tadeusz Kłapkowski i inni ogłaszali opracowania naukowe w Zeszytach Biura Studiów Osadniczo-Przesiedleńczych. Prowadzono również badania szczegółowe poszczególnych społeczności (Z. Dulczewski, red., 1971), (R. B. Woźniak, 1979) jak i kategorii społeczno-zawodowych (L. Janiszewski, Przegląd Zachodniopomorski nr 3-4). Specyfika Ziem Zachodnich została zarysowana także w badaniach etnograficznych jak i bogatych materiałach z konkursów pamiętnikarskich (Z. Dulczewski, A. Kwilecki, 1963 i 1970). Problematyka socjologiczna Ziem Zachodnich sensu largo szerokie odbicie znalazła zwłaszcza na VII Ogólnopolskim Zjeździe Socjologów we Wrocławiu w 1986 r. Wówczas blok Socjologii Ziem Zachodnich prowadził Ludwik Janiszewski prezentując zarazem panoramę socjologii szczecińskiej, która zrodziła się już w 1961 r. w Sekcji Socjologiczno-Demograficznej Instytutu Zachodniopomorskiego, którą kierował wówczas A. Wielopolski, a po nim przejął tę funkcję W. Markiewicz. Z. Dulczewski, L. Janiszewski. Rozpoczęto szerokie badania nad rodzinami marynarzy i rybaków, portowców i stoczniowców jak i nad krwawym grudniem 1970 r., wielkimi strajkami wraz z pierwszą w Polsce ugodą roku 1980. Faza zatem otwarcia i adaptacji była ciężka.

Tworzenie się nowego społeczeństwa na Ziemiach Zachodnich już od 1945 roku stanowiło obiekt zainteresowań historyków, socjologów, etnografów jak i specjalistów z innych nauk społecznych. Przedmiotem badań socjologicznych uczyniono społeczne procesy stawania się jak i zrzeszania osobników i różnych grup ludzkich, obszary ich działań i porozumienia. Powstanie kategorii mieszkańców Ziem Zachodnich traktowano jako określoną zbiorowość społeczną znajdującą się w szczególnym położeniu społecznym (tubylców – osadników, obcych – rdzennych) charakteryzującą się swoistym zachowaniem, postawami i stylem życia, a nierzadko niskim poziomem wiedzy, synkretyzmem a nawet ksenofobią. Dla większości z nich kultura narodowa stanowiła podstawę dla tworzenia nowych wspólnot i środowisk. Sporo emigrantów porzucających kraj pochodzenia podlegało procesom akulturacji i asymilacji w wyniku czego podwyższali swoją pozycję społeczną w porównaniu z pozycją zajmowaną w kraju ojczystym, zwłaszcza przesiedlonych z akcji “W”. Można uznać, że społeczności Ziem Zachodnich przechodziły zróżnicowane sfery ładu społecznego, który przybierał postać przemian czy też zmian lub reform społecznych. Radykalna ich forma rozumiana jako rewolucja (twarda lub miękka) w Polsce przejawia się w postaci konfliktów w latach: 1948, 1956, 1970 i 1976 oraz radykalnym przełomem w 1989 roku. Przemiany społeczno-historyczne dzielą się więc na okresy, fazy wzajemnie przecinające się i przybierające postać swoistych progów polaryzacji. Dotyczy to zarówno długich okresów określanych mianem er, epok historycznych, stuleci jak i krótkich okresów. Istotnym teoretycznie problemem jest tutaj kryterium obiektywności i względnie dowolnej subiektywności podziału. Władysław Tatarkiewicz stawia pytanie: “(…) czy periodyzacja spełnia zadanie obiektywne, czy też tylko zaspokaja subiektywną potrzebę człowieka, a więc czy periodyzacja magis artis est, czy też magis naturae” (W. Tatarkiewicz, 1971, s. 87 i n.). Sam przychylał się do periodyzacji w pierwszym znaczeniu. Uważam, iż periodyzacja może być wyprowadzona również w sposób myślowy, analityczny wynikający z bezpośrednich i pośrednich faktów. Jest to jednak zawsze pewne przybliżenie do istotnych “punktów zwrotnych” czy też węzłowych wydarzeń. Konwencja jest tutaj nieunikniona. W przemianach tych wyróżnić można zatem fazy lub etapy zmian posiadających rozmaite, zróżnicowane i krzyżujące się konfiguracje przybierające postać zmian: ewolucyjnych (stopniowych), radykalnych czy też mieszanych o charakterze zróżnicowań wielokierunkowych.

Ziemie Zachodnie i Północne Polski stanowią obszar społeczno-przestrzenny w miarę spójny gospodarczo i kulturowo, ukształtowany historycznie oraz dysponujący wieloma mechanizmami umożliwiającymi życie mieszkańcom. Obecnie sądzi się, że współczesne regiony i społeczności lokalne wiążą się zależnością w elastyczny system pozwalający im optymalnie wykorzystać szanse rozwojowe w integrującej się Europie. Poparcie dla integracji z Unią Europejską na Pomorzu Zachodnim, jak wskazują badania przeprowadzone przez Instytut Socjologii Uniwersytetu Szczecińskiego w 1999 roku na próbie reprezentatywnej liczącej 952 badanych udzieliło 68,2%. Nieznaczna zbiorowość była przeciwko 21,3%, bądź nie miała zdania w tej sprawie 10,5%. Integracja europejska mieszkańców Ziem Zachodnich jest długotrwałym procesem przebiegającym na różnych poziomach i szczeblach. Konieczne stało się tworzenie warunków sprzyjających uczestnictwu mieszkańców tych ziem w nowym porządku Europy i Świata. Wymaga to szczególnie rozwoju i strukturalnego dostosowania słabszych regionów pod względem gospodarczym do nowych wymogów europejskich, restrukturyzacji słabych okręgów przemysłowych, przyspieszenia transformacji w systemie produkcji i sektorze rolnym, modernizacji i restrukturyzacji gospodarki morskiej, zwalczanie bezrobocia i stref biedy oraz patologii jak i wsparcia w rozwoju i zmianach. Nowy układ społeczny musi być wsparty regionalną i europejską polityką badań oraz rozwoju celem wybicia się Europy wobec światowych wyzwań (J. Wódz, 1985, 1993). Temu celowi mają też służyć socjologiczne badania Ziem Zachodnich i Północnych Polski stojące wobec nowych wyzwań.